De geschiedenis van het audio boek

Het is tijdens de week van het luisterboek ook precies 70 jaar geleden dat in Engeland het eerste luisterboek zijn weg vond naar een blinde luisteraar. Sindsdien zijn 75 miljoen luisterboeken dezelfde weg gegaan.

Door: Rob Melchers

09-11-2005 - Toeval? Wie zal het zeggen, maar het is tijdens de week van het luisterboek ook precies 70 jaar geleden dat in Engeland het eerste luisterboek zijn weg vond naar een blinde luisteraar. Sindsdien zijn 75 miljoen luisterboeken dezelfde weg gegaan.

Het 'Royal National Institute for the Blind (RNIB) begon met het uitgeven van gesproken boeken op langspeelplaten in de jaren 20, lang voor de eerste muziek LP het licht zag. Tegenwoordig distribueert het RNIB zo'n twee miljoen luisterboeken per jaar, nu op CD. De meest gelezen auteur in Engeland is Catherine Cookson en het meest gelezen boek is haar roman 'Fenwick House'.

Het RNIB besloot tot het uitgeven van gesproken boeken naar aanleiding van het grote aantal soldaten dat na terugkeer uit de eerste wereldoorlog blind was geworden door oorlogsverwondingen. Veel van deze soldaten vonden het te moeilijk om nog braille te leren.

Al in 1920 experimenteerde het RNIB met verschillende formaten en begon in 1926 gebruik te maken van langspeelplaten die op een grammofoon konden worden afgespeeld. Het is niet onwaarschijnlijk dat de muziek LP een afgeleide is van de eerste luisterboeken.

Toch duurde het to de dertiger jaren voor de 'Talking Book Service' werd gelanceerd. In november van het jaar 1936 beschikte de service over twee boeken op plaat: Agatha Christie's 'The Murder of Roger Ackroyd' en Joseph Conrad's 'Typhoon'. De boeken stonden op 30 cm platen die afgespeeld werden op 24 toeren. Dit betekende, dat 25 minuten konden worden opgenomen op een kant, en een gemiddeld boek besloeg dan ook zo'n 10 platen.

De Britse tante post gaf korting op de verzending en de verenigingen van auteurs en uitgevers hielpen bij het omzeilen van de problemen die zich zouden voordoen ten aanzien van auteursrechten.

In 1940 werd de studio van de dienst gebombardeerd en een tijdelijke studio onderging een maand later hetzelfde lot. Hierdoor moest de productie van gesproken boeken worden stilgelegd. Maar het RNIB onderhield goede contacten met de American Foundation for the Blind (AFB), die ook audio boeken maakte. De AFB stuurde een half miljoen grammofoon naalden aan het RNIB als oorlogs ondersteuning. Deze zending ging verloren tijdens bombardementen van de Londense havens. Een tweede zending bereikte zijn bestemming gelukkig wel.

Redactie: Ter verduidelijking: de naald, die op de latere grammofoon wordt gebruikt voor weergave, had in de beginjaren van de langspeelplaat ook de taak om de plaat te schrijven.

Cassettes

In 1960 begon het RNIB gesproken boeken uit te geven op cassettes. Deze waren echter nog zo groot, dat ze niet meer per post konden worden verstuurd en apart werden afgeleverd. Deze cassettes bevatten enkele uren tekst op verschillende sporen. De oudere lezers zullen zich de zogenaamde '4Track's' nog wel herinneren. Alhoewel de nieuwe techniek duizenden VIP's in staat stelde naar boeken te luisteren was de kwaliteit matig en de apparatuur gevoelig voor storingen en vervuiling. De compact cassette maakte bezorging door de brievenbus weer mogelijk, maar de kwaliteit bleef onder de maat.

DAISY

Dit leidde eind jaren negentig tot de introductie van gesproken boeken op CD, in een speciaal formaat: DAISY. Het DAISY boek is inmiddels ook tot Nederland doorgedrongen en maakt het mogelijk niet alleen gesproken boeken te kunnen beluisteren, maar ook er door te bladeren en boekenleggers aan te brengen. Daarbij is de kwaliteit van het DAISY boek vele malen beter dan de op cassette uitgebrachte boeken. Dat veel op DAISY CD uitgebrachte boeken nog steeds van armzalige kwaliteit zijn ligt aan het feit, dat de uitgevers gedwongen waren om de eerste generatie DAISY boeken van deze cassettebandjes te kopiëren. Nieuwe DAISY boeken, die met de laatste technieken worden opgenomen lijden niet aan dit euvel.

In eerste instantie was er een beperkt aantal afspelers voor DAISY boeken beschikbaar, maar inmiddels zijn kleine, draagbare spelers in de omloop, die het mogelijk maken om het audio boek overal te kunnen beluisteren: op de fiets, aan het strand, in de trein, enzovoorts.

Podcasting

Omdat DAISY boeken vaak gebruik maken van een audio compressie techniek bekend als MP3 is het inmiddels ook mogelijk om luisterboeken op de iPod te beluisteren. Een techniek met de naam 'podcasting' maakt het mogelijk om boeken of delen daarvan als geluidsbestand via het internet te versturen en door middel van eenvoudige software over te zetten naar de MP3 speler van je keus. Je kan de bestanden natuurlijk ook gewoon via de geluidskaart van je computer afspelen.

Volgens auteur Bart Janssen die in 1994 het boek 'Van Reglette tot Diskette' schreef begon bibliotheek Le Sage ten Broek onder leiding van haar vierde directeur, frater Faustinus Schlappi, in 1955 met de productie van luisterboeken. Hij realiseerde zich, dat brailleboeken een weldaad waren voor die blinden, die het brailleschrift beheersten. Maar zo'n 70% van de oudere blinden miste de gevoeligheid in de vingertoppen en bovendien waren er veel zienden die door ziekte of handicap geen normaal boek konden lezen of vasthouden. Gesproken boeken zouden voor hen een uitkomst zijn en met een groeiend aantal vaste en vrijwillige medewerkers begon Faustinus deze nieuwe afdeling uit te bouwen.

Duizenden voorlezers brachten in bijna 40 jaar het gesproken boekenbezit op ruim 40.000 titels van de meest uiteenlopende genres.

Het gesproken, of audio boek, waarover in de week van het luisterboek het meest wordt gesproken, verschilt in zoverre van het DAISY boek, dat het op iedere CD speler kan worden afgespeeld. Deze techniek heeft als nadeel, dat er minder tekst op een CD past. Zo neemt Gerard Reve's 'De Avonden' als audio boek acht CD's in beslag, terwijl dit boek op twee, en met wat moeite zelfs op één DAISY CD past.

De opkomst van podcasting, de vergrote belangstelling voor het gesproken boek en het toenemend gemak waarmee ook mensen met een leeshandicap gebruik weten te maken van de moderne computer technologie, voorspellen een mooie toekomst voor het audio boek. Maar zolang nog slechts 4% van alle boeken in toegankelijke vorm beschikbaar zijn, hebben we nog een lange weg te gaan. Het is natuurlijk fijn, dat we allemaal kennis kunnen nemen van de belevenissen van Harry Potter, maar het zou nog fijner zijn, als iedereen zijn eigen keuze kon maken uit het gigantische bestand aan lectuur dat in de wereld op papier beschikbaar is.

Initiatieven zoals die van Google, Yahoo en onlangs Microsoft om 's werelds bibliotheken doorzoekbaar te maken door het inscannen van de aanwezige boeken zijn dan ook een stap in de goede richting. Om het gemis aan lectuuraanbod voor VIP's te verhelpen hebben schrijvers van naam, waaronder Ruth Rendell en Julian Fellowes zich aan de zijde van het RNIB geschaard. Het RNIB vraagt de Britse regering om ondersteuning bij het toegankelijk maken van meer lectuur. Volgens het RNIB bestaat de neiging om het beschikbaar maken van toegankelijke lectuur maar over te laten aan liefdadigheid instellingen. Tot nu toe heeft dat tot een boeken voorraad geleid die overeenkomt met het aantal boeken dat jaarlijks wordt uitgebracht. Zeventig jaar na de eerste verzending van een gesproken boek is het dus hoog tijd om daar iets aan te veranderen.

Bronnen:
BBC News
kdc.kun.nl